De man die naast haar zat, vroeg zich ook af wanneer iemand nu wel of niet hoogbegaafd genoemd kon worden. Hij was gediagnosticeerd als Asperger met een hoog IQ. Als kind kon hij goed leren en na de basisschool ging hij naar het gymnasium. Hij werd gepest op school, maar dat kon hem niet zo deren, zei hij. Hij was tandarts geworden en best wel een goede, maar hij was al aardig wat patiënten kwijtgeraakt vanwege zijn nogal botte houding. Vooral vrouwen en kinderen waren soms ronduit bang voor hem. Hij had uiteindelijk begrepen dat hij bepaald niet sociaal vaardig was. Het was voor hem bijzonder moeilijk om goed te reageren op onverwachte situaties en doorgaans begreep hij grapjes niet of helemaal verkeerd. En wat hij ook niet begreep, dat was dat men nogal eens om zijn grapjes lachte en dat terwijl hij dan helemaal geen grapjes maakte. Nee, ook hij kon en wilde zichzelf niet hoogbegaafd noemen.

In het gezelschap bevond zich ook een moeder van een hoogbegaafd kind en zij noemde haar kind nadrukkelijk hoogbegaafd. Ze noemde hem hoogbegaafd omdat hij naast een hoog IQ ook beschikte over veel creativiteit. Haar kind was ook heel muzikaal en heel goed in sport. Wat niet zo goed ging, was school. De resultaten waren niet in overeenstemming met zijn hoge IQ en daarom kon haar zoon niet worden toegelaten tot het VWO. Hij werd in een HAVO/VMBO brugklas geplaatst en daar ging het niet goed met hem. Zijn schoolresultaten waren zodanig dat hij volgens school zelfs het gewone VMBO niet aan zou kunnen en hij zou dan ook naar het LWOO (leerweg ondersteunend onderwijs) moeten afstromen. De moeder vond dit heel erg voor haar kind, zei ze. Want dan zou het kind moeten omgaan met kinderen van een lager niveau en daar zou hij vast geen vriendschappen mee op kunnen bouwen, immers in de klas waarin hij nu zat lukte dat ook al niet. Het onderwijs was volslagen ongeschikt voor hoogbegaafde kinderen zoals haar zoon er één was, zei ze en het gevolg daarvan was dat zulke kinderen dan op plekken terechtkwamen waar ze in feite niet thuishoorden. De vrouw vreesde dat haar zoon later bouwvakker, stratenmaker of parkeerwachter zou moeten worden en dat terwijl hij zo intelligent was. Ze kon zich niet voorstellen dat haar zoon gelukkig zou kunnen worden wanneer hij geen gebruik zou kunnen maken van de capaciteiten die hij toch zeker had.

En ik? Wat vind ik? Wanneer kun je nu zeggen dat iemand hoogbegaafd is? Is alleen het hebben van een hoog IQ voldoende om hoogbegaafd te zijn? Staat een hoog IQ gelijk aan zeer intelligent zijn? Zou een hoge intelligentie zich altijd laten vertalen in een hoge score op een IQ-test? Kun je een kind dat op school ver beneden de maat presteert hoogbegaafd noemen alleen omdat het zo’n hoog IQ heeft? Kun je iemand hoogbegaafd noemen wanneer alles goed gaat, behalve leren en studeren? Er zijn mensen die onderscheid maken tussen hoogintelligent en hoogbegaafd. Dan spreekt men van een hoogintelligent persoon wanneer die persoon hoog scoort op een IQ-test en van een hoogbegaafd persoon wanneer er naast die hoge score op een IQ-test ook sprake is van goede of zelfs buitengewoon goede studieresultaten. Daarnaast dient men dan ook nog eens creatief te zijn en over goede sociale vaardigheden te beschikken. Doorzettingsvermogen en zelfdiscipline lijken daarbij ook mee te tellen. Dat zo’n 2,5 tot 3 % van de Nederlandse bevolking hoogintelligent is, kan op grond van statische gegevens wel worden aangenomen, maar of deze mensen ook allemaal hoogbegaafd genoemd kunnen worden, hangt af van de definitie welke men hanteert. En dan kun je je nog afvragen hoe je die kinderen en volwassenen moet definiëren die gemiddeld scoren op een IQ-test maar het toch heel goed doen op school en die met hard werken, zelfdiscipline en veel doorzettings­vermogen zich een plaats weten te verwerven in de maatschappij waar je ze 1,2,3, niet gedacht had aan te zullen treffen wanneer je alleen maar naar hun scores op IQ-testen zou kijken. Ja, dan vraag ik me wel eens af of hoogbegaafd zijn synoniem is aan een hoge score op een IQ-test.

Ineke Teisman
OMNINO - 7 oktober 2006

Wanneer kinderen vier jaar zijn geworden gaan ze naar de basisschool. De verschillen onderling kunnen dan al erg groot zijn. Sommige kinderen zijn nog nauwelijks zindelijk of praten zoals kinderen van twee. Andere kinderen zijn motorisch onhandig en/of hebben moeite zich in sociaal opzicht aan te passen. Er zijn ook kinderen die verder zijn in hun ontwikkeling dan hun leeftijdgenoten. Deze kinderen hebben bijvoorbeeld al interesse in letters en cijfers, kunnen soms al wat lezen, hebben begrip van getallen en hoeveelheden, hebben er geen moeite mee om kleuren en vormen te benoemen en zijn al goed in staat om zich lange tijd achtereen te concentreren.

Een kind met een ontwikkelingsvoorsprong kan op latere leeftijd hoogbegaafd blijken te zijn. Hoe groter de voorsprong, hoe groter de kans dat hier sprake van is. Dergelijke kinderen zijn vaak snel van begrip, beschikken over een goed geheugen, weten door te zetten, komen met creatieve oplossingen en willen precies weten waarom de dingen zijn zoals ze zijn.

Wanneer zo’n kind zich in eigen tempo kan doorontwikkelen, kan de voorsprong op leeftijdgenoten steeds groter worden. Wanneer het kind echter geremd wordt in de ontwikkeling, wat gebeurt als het pedagogisch klimaat en het speel-, leer- en ontwikkelingsmateriaal niet zijn afgestemd op het kind, dan kan het gebeuren dat er een knik in de ontwikkelingslijn komt. Als dit daarnaast gepaard gaat met neerslachtigheid, is er alle reden tot bezorgdheid.

Van alle hoogbegaafde kinderen wordt ongeveer 12 procent als zodanig herkend tijdens de kleuterperiode. Aan het einde van de basisschooltijd loopt dit percentage op tot ongeveer 55 procent. Veel hoogbegaafde kinderen worden tijdens de basisschool dus niet als zodanig herkend en moeten daarom passend
onderwijs ontberen. Ze leren zich daarnaast niet in te spannen, waardoor ze te weinig studievaardigheden ontwikkelen. Dit kan negatieve gevolgen hebben in vervolgonderwijs.

Voor ouders is het vooral van belang dat zij de ontwikkeling van hun kind volgen. Let daarbij niet zozeer op de kalenderleeftijd, maar meer op het ontwikkelingsniveau van het kind. Speelgoed, spelletjes, boeken en activiteiten
dienen aangepast te worden aan het begripsniveau van het kind.
Wanneer je het vermoeden hebt dat je kind hoogbegaafd is, kan het goed zijn om een externe deskundige te raadplegen. Ook kan een test helderheid verschaffen.

Hoe herken je een hoogbegaafd kind?
Er zijn allerlei lijstjes in omloop met kenmerken van jonge hoogbegaafde kinderen. Deze lijstjes zijn slechts bedoeld als een handvat. Waar men op zou moeten letten is hoeveel van die eigenschappen van toepassing zijn op een kind, en vooral ook in welke mate.

Een hoogbegaafd kind:
• is zeer ondernemend;
• heeft een duidelijke eigen wil;
• wil graag alles zelf doen;
• is motorisch vaardig;
• heeft grote belangstelling voor de meest uiteenlopende onderwerpen;
• kan al een heel scala aan kleuren benoemen;
• kan al goed tellen;
• herkent cijfers en letters;
• heeft al wat getalbegrip;
• heeft al een aardig begrip voor hoeveelheden;
• kan links en rechts aangeven;
• kent veel begrippen en tegenstellingen zoals: hoog/laag, voor/achter, in/uit;
• heeft een goede spraak;
• heeft een grote woordenschat;
• maakt gebruik van voor de leeftijd moeilijke woorden en begrippen;
• spreekt in goed lopende lange zinnen en bijzinnen;
• heeft een goed geheugen;
• begrijpt dubbele of driedubbele opdrachten en voert ze goed uit;
• heeft een goed inzicht in oorzaak en gevolg;
• heeft angsten die meer bij oudere kinderen passen;
• vraagt veel en vraagt door;
• houdt zich bezig met levens- en zingevingsvragen;
• stelt vragen over leven en dood;
• kan zich goed oriënteren in de ruimte.

Kijk voor meer informatie op http://www.omnino.nl/.
Op deze website vind je ook diverse publicaties over hoogbegaafdheid, zoals Jonge kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong, De wereld van wijsneuzen en Hagar, een hoogbegaafd meisje.

Met dank aan Ineke Teisman
OMNINO Adviesbureau

Uit: “De Kindergids”

Een ontwikkelingsvoorsprong op jonge leeftijd kenmerkt zich vaak door een voorsprong op spraak- taalgebied en op motorisch gebied. Een jong kind met een grote ontwikkelingsvoorsprong kan daardoor erg opvallen binnen een groep leeftijdgenoten. Zeker wanneer het kind niet de neiging heeft zich aan te passen aan het ontwikkelingsniveau van die leeftijdgenoten.
Kinderen ontwikkelen zich elk op hun eigen manier, maar de omgeving kan wel medebepalend zijn in welk tempo een kind zich ontwikkelt. In een kansrijke omgeving, zou een kind zich dan sneller kunnen ontwikelen dan in een kansarme omgeving. Stimuleren, of juist weinig stimuleren, draagt dus bij aan de ontwikkelingssnelheid van kinderen. Hierbij dient men zich dan wel te bedenken dat een kind in een kansrijke omgeving eerder aan het eigen plafond kan zitten dan een leeftijdgenoot met een gelijk IQ uit een kansarme omgeving. Echter hoe een kind ook gestimuleerd wordt, het zal niet door het eigen plafond heen kunnen breken. Ofwel: een kind dat gestimuleerd wordt om bijvoorbeeld zelf trap te lopen in plaats van gedragen te worden, zal doorgaans eerder trap kunnen lopen dan een kind dat almaar de trap opgedragen wordt. Maar het kind zal het niet eerder kunnen dan de eigen capaciteiten toe laten. Wanneer een kind er lichamelijk niet toe in staat is, zal het niet zelf die trap kunnen beklimmen, ongeacht hoe oud het kind is en hoe er ook geoefend wordt. Stimulatie op de juiste manier en op het juiste moment, kan er wel toe bijdragen dat een kind eerder dan gemiddeld zelf trap kan lopen.
Hetzelfde principe gaat op voor de cognitieve ontwikkeling. Een kind dat bijvoorbeeld veel wordt voorgelezen, spelletjes mag doen (al dan niet met met de computer), overal mee naar toe wordt genomen, veel uitleg krijgt, serieus antwoord krijgt op zijn vragen, Sesamstraat en Klokhuis kijkt en daarover met de ouders praat, ontwikkelt zich in cognitief opzicht doorgaans sneller dan kinderen die dit alles moeten ontberen. Maar hoe snel een kind zich uiteindelijk ontwikkelt in cognitief opzicht heeft uiteraard, net als bij de motorische ontwikkeling, ook alles te maken met de eigen (aangeboren en erfelijke) mogelijkheden. Hoe intelligenter een kind is, des te meer zal het oppikken uit de aangeboden activiteiten. Zo’n kind kan dan al een behoorlijke voorsprong hebben op leeftijdgenoten wanneer het aan de basisschool begint, en het zal dat onderwijs dan ook beter kunnen volgen dan veel leeftijdgenoten. Zo’n kind kan, ook wanneer het niet hoogbegaafd is, hoog scoren op schoolse vaardigheden.Al met al is een eenduidig antwoord niet te geven op uw vraag of een ontwikkelingsvoorsprong op jonge leeftijd in alle gevallen betekent dat later zal blijken dat het kind hoogbegaafd is. Naast die ontwikkelingsvoorsprong zou men dan vooral ook moeten kijken naar de andere kenmerken die wijzen op hoogbegaafdheid. Zoals een grote behoefte aan autonomie, groot rechtvaardigheidsgevoel, creativiteit, doorzettingsvermogen, afkeer van autoriteit, levendige fantasie, originaliteit, groot probleemopplossend vermogen, enzovoort.
Op de website van OMNINO staan diverse lijstjes met kenmerken. Dat samen met die ontwikkelingsvoorsprong, of in bepaalde gevallen met een ontwikkelingsachterstand, maakt dat je een kind kunt verdenken van hoogbegaafdheid. Wanneer het nodig is om te weten of er sprake is van hoogbegaafdheid, dan kan een test uitkomst bieden. Bij een IQ vanaf 130 spreekt men dan van hoogbegaafdheid.

Het blijkt zo te zijn dan niet alle kinderen met een ontwikkelingsvoorsprong op jonge leeftijd later hoogbegaafd blijken te zijn. Daarnaast komt het ook voor dat kinderen die zich juist langzaam ontwikkelden later hoogbegaafd blijken te zijn. Globaal kan men echter stellen dat hoe groter de ontwikkelingsvoorsprong is op jonge leeftijd, hoe groter de kans is dat er sprake is van hoogbegaafdheid. Zou een kind met een ontwikkelinbgsvoorsprong, zich in hetzelfde tempo doorontwikkelen zoals het dat deed in de voorschoolse periode, dan zal het al gauw enkele jaren vooruitlopen op de gemiddelde leeftijdgenoot. Een blijvende ontwikkelingsvoorsprong, waarbij het verschil met leeftijdgenoten steeds groter wordt, geeft daarom alle reden om aan hoogbegaafdheid te denken.

Het is belangrijk om serieus in te gaan op de vragen die kinderen stellen, ook wanneer deze kinderen nog erg jong zijn. Wanneer men een antwoord schuldig moet blijven kan men dit beter eerlijk zeggen dan een onzin antwoord te geven. Wanneer het kind dit bemerkt gaat dit ten koste van het vertrouwen dat het kind in volwassenen heeft.

Het is belangrijk dat er eisen gesteld worden aan het kind waaraan het ook kan voldoen. Men moet de lat niet te hoog leggen, maar zeker ook niet te laag. Elk kind ontvangt graag complimenten, maar wanneer een kind complimenten krijgt voor zaken waar het niet echt zijn best op heeft gedaan, dan kan het kind zich in de maling genomen voelen.

Dit slimme kind met z’n goede geheugen weet zich iets soms beter te herinneren dan de ouders. Soms zegt het kind dan ook dat de ouder zich vergist. Als het zo is, geef het dan ruiterlijk toe, anders verliest het kind uiteindelijk zijn vertrouwen in en zijn respect voor die ouder.

Enkele opvoedingsregels voor ouders van hoogbegaafde kinderen zijn dan ook:

• wees eerlijk, het kind doorziet je eerder dan andere kinderen
• wees consequent, het kind zal je anders uitspelen
• wees niet star
• houd je aan afspraken, ook bij heel jonge kinderen
• accepteer het anders zijn van je kind
• waardeer het kind om wie hij is
• sta achter je kind

Er kan gelet worden op de volgende kenmerken:

• een grote woordenschat
• snel van begrip
• goed geheugen
• veel fantasie
• heeft oudere vriendjes
• leidinggevende kwaliteiten
• grote zelfstandigheid
• heeft een hekel aan oefenen en herhalen
• brede belangstelling
• originaliteit
• creativiteit
• nieuwsgierigheid
• leergierigheid

Zo’n lijst is dus niet zaligmakend, ook kinderen die aan de bovenkant van het gemiddelde zitten kunnen veel van deze kenmerken vertonen. Ook deze kinderen hebben een voorsprong op hun leeftijdgenoten, maar komen minder gauw in de problemen daar het aangeboden spel- speel- en ontwikkelingsmateriaal vaak wel interessant genoeg is voor hen. Zeker wanneer er niet teveel hoeft te worden herhaald, zullen deze kinderen niet zo gauw in verzet gaan. Zo’n kind vindt dikwijls ook meer aansluiting bij leeftijdgenoten en binnen zijn leeftijdsgroep weet hij doorgaans wel enkele ontwikkelingsgelijken te vinden..

Peuters met een erg grote ontwikkelingsvoorsprong zouden vervroegd naar de basisschool moeten kunnen, vooral wanneer het hen op de peuterspeelzaal ontbreekt aan ontwikkelings­gelijken.

Voor meer informatie hierover: zie vraag 15 van OmniFaq.

Omdat ze met alles zo voorloopt lieten we haar testen omdat de school alleen maar wil versnellen wanneer een kind echt hoogbegaafd is. En nu mag onze dochter dus niet versnellen.
Kunt u mij uitleggen hoe het komt dat mijn dochter niet hoogbegaafd scoorde op de test?

Er kunnen een aantal redenen zijn waardoor een kind met een ontwikkelingsvoorsprong niet hoogbegaafd scoort op een test. Dat kan in de eerste plaats komen doordat het kind niet hoogbegaafd is. Niet ieder kind dat een ontwikkelingsvoorsprong opbouwt in de eerste levensjaren is ook hoogbegaafd. Aan de andere kant komt het ook voor dat een kind aanvankelijk een ontwikkelingsachterstand heeft en dan toch als hoogbegaafd uit een test komt.

Andere redenen kunnen zijn:

• de test is niet goed afgenomen
• er is onjuist geïnterpreteerd
• er kan een fout zijn geslopen in het maken van de berekeningen
• er kunnen fouten geslopen zijn in het maken van de aantekeningen
• het kind had zijn/haar dag niet
• het kind heeft expres fouten gemaakt
• het kind heeft op de test ondergepresteerd
• er is sprake van een leer- en/of ontwikkelingsstoornis

Wanneer een testuitslag erg afwijkt van de verwachtingen is het aan te bevelen nader onderzoek te doen. Wanneer de test goed is afgenomen en het kind heeft volgens de onderzoeker goed meegewerkt dan is een second opinion aan te bevelen.

Wanneer uit de test is gebleken dat uw dochter over meer dan gemiddelde intellectuele capaciteiten beschikt, maar niet op hoogbegaafd niveau scoort, dan is het wat kortzichtig van de school om een IQ getal te laten bepalen of een kind wel of niet kan versnellen.

Men spreekt van een ontwikkelingsvoorsprong wanneer een kind ten opzichte van leeftijdgenoten een voorsprong heeft ontwikkeld op met name cognitief gebied. Wanneer een kind zich dan in hetzelfde tempo doorontwikkelt, zal men vast kunnen stellen dat de voorsprong op leeftijdgenoten steeds groter wordt. Hoe groter de voorsprong op jonge leeftijd is, en hoe groter die voorsprong wordt, hoe groter de kans dat er sprake is van hoogbegaafdheid. Hoogbegaafdheid kan men vaststellen door een kind psychologisch te onderzoeken met behulp van een IQ-test. Wanneer het IQ 130 of hoger is, spreekt men van hoogbegaafdheid.

Hoogbegaafdheid kan niet over gaan, tenzij men een hersenziekte krijgt of een hersentrauma. Hoogbegaafd kun je ook niet worden, zo word je geboren. Het is wel zo dat ook in dit geval “Rust roest”. Wanneer je geen gebruik maakt van je intellectuele capaciteiten, kan de hoogbegaafdheid onzichtbaar worden. En dat kan ook gebeuren met kinderen wanneer die op school niet worden aangesproken op hun intellectuele capaciteiten. Dan kan de prestatiecurve een dalende lijn te zien geven, maar dan nog blijft het kind zo intelligent als het was…

Stel dat een leerling nu in groep 4 zit en je wilt weten wat het niveau is, dan begin je met de CITO toets die het dichtst in de buurt is. Is er pas zo’n toets gedaan, dan pak je de volgende. Wanneer dit kind de CITO toets op eind niveau groep 4 maakt met A en/of B scores, dan pak je de CITO van half groep 5, dan einde groep 5 enzovoort. En dan ga je door tot daar waar het kind D scores gaat halen. Dan heb je het over een laaggemiddeld niveau. Een hoogbegaafd kind is in feite toe aan de leerstof van die klas waar het D scores voor haalt. Met die scores zou een gemiddeld tot iets minder dan gemiddeld begaafd kind over zijn gegaan naar die groep. Een hoogbegaafde leerling zit nu op zo’n niveau dat het wat te leren heeft. Dat houdt de aandacht scherp en wanneer het kind er ook nog een beetje moeite voor doen, is dat alleen maar goed voor de ontwikkeling van een reëel zelfbeeld. Zodra dit kind over het geheel genomen op het gemiddelde niveau van de hogere klas zit, heeft het verbreding enz nodig, anders zal het probleem zich herhalen. Het kan dus zijn dat een kind voor wat betreft de CITO toetsen maar zo 2 jaar zou kunnen versnellen. Een enkele keer doet men dat dan ook, maar meestal doet men dat in 2 of zelfs 3 stappen.

Doortoetsen met leerstofafhankelijke toetsen gaat als volgt: Men biedt de leerling de toets aan van het eerstkomende hoofdstuk uit de methode dat nog niet (klassikaal) is behandeld. Wanneer de toets op beheersingsniveau wordt gemaakt, en dat is niet hetzelfde als 0 fouten, wordt de volgende toets aangeboden en zo verder. Op zeker moment gaan er fouten gemaakt worden en dan moet men deze analyseren. Zijn het steeds dezelfde soort fouten, dan volgt instructie over dat leerstofonderdeel. Zijn het fouten door de hele toets heen, dan volgt instructie over het hele hoofdstuk. Hierbij kan men zien hoe snel de leerling nieuwe leerstof oppikt en nieuw verworven vaardigheden weet te gebruiken. Valt de leerling ook bij het volgende hoofdstuk uit, dan heb je ongeveer het niveau bepaald waarop deze leerling functioneert. Dan zou deze leerling onderwijs moeten gaan krijgen op dit niveau. Daarbij moet rekening gehouden worden met het feit dat deze leerling sneller leert en minder leerstappen nodig heeft dan andere leerlingen. Dit heeft dus tot gevolg dat het nodig is de leerstof in te dikken en daarbij verbreding etc aan te bieden, daar anders de problemen zich al snel zullen herhalen.

Dit is ook de manier waarop men te werk kan gaan wanneer men heeft besloten dat een kind kan gaan versnellen. Op die manier gaat de leerling een stuk sneller door de leerstof heen, waarbij alleen instructie wordt gegeven voor die leerstofonderdelen die in onvoldoende mate beheerst worden. Er wordt op deze manier niet nodeloos geoefend en de kans op het ontstaan van hiaten is daarbij niet erg groot.

Het kind uit het voorbeeld zit in groep 4 en het is eind januari. Wanneer de CITO-toetsen worden gemaakt op D niveau voor begin groep 6, stopt men met toetsen. Rekening houdend met allerlei factoren die nu niet worden besproken, wordt de leerling na de voorjaarsvakantie in groep 5 geplaatst. Er wordt rekening mee gehouden dat een tweede versnelling noodzakelijk kan zijn.

Het lijkt zeker een goed idee te zijn om de reguliere leerstof voor uw zoon in te dikken. En het is zeer de vraag of deze maatregel afdoende zal zijn. Het is overigens vanzelfsprekend om de reguliere leerstof in te dikken zodat er tijd vrijkomt voor het extra werk. Het extra werk moet voor de leerling de plek innemen van een deel van het reguliere werk, in die zin gaat het dus niet om extra werk. Voor de hoogbegaafde leerling gaat het dan gewoon om de leerstof waar hij/zij op dat moment aan toe is.Verbreding, verdieping en verrijking wordt bij elkaar ook wel extra leerstof genoemd. Niet iedereen bedoelt hetzelfde met deze termen, maar wanneer men het over extra werk heeft, weet iedereen wel dat het gaat om leerstof welke buiten het reguliere programma valt.

Eerst de terminologie.

Verbreding: hierbij wordt de reguliere leerstof verbreed, er wordt als het ware wat meer bijgesleept. Wanneer het bijvoorbeeld over paddestoelen gaat, dan kan men dat verbreden door extra leerstof aan te bieden welke met het onderwerp te maken heeft. Dat kan bijvoorbeeld de champignonnenkweek zijn en dan moet de leerling uitzoeken waar dat gebeurt en hoe enz. enz.

Verdieping: hierbij wordt er dieper ingegaan op de aangeboden leerstof. Stel dat het weer over die paddestoelen gaat, dan wordt het moeilijker gemaakt door meer op de details in te gaan. Er kan wat uitgebreider ingegaan worden op de wijze waarop de verschillende paddestoelsoorten zich vermenigvuldigen, welke soorten eetbaar zijn enz. enz.

Verrijking: hierbij wordt er voor leerstof gekozen die in het geheel buiten het curriculum valt. Het gaat dan om vakken die niet in het reguliere programma voorkomen. Denk daarbij aan een cursus sterren en planeten, een vreemde taal leren, kunstgeschiedenis enz. enz.

Verbreding en verdieping krijgen vaak gestalte in de vorm van werkstukken maken, een presentatie voorbereiden of een spreekbeurt houden. Soms kan de leerling dat met iemand samen doen, vaker gaat het om solobezigheden. Een enkele keer ziet men kans om de verschillende leerstofgebieden met elkaar te combineren. Om weer bij die paddestoelen te blijven, het kan hierbij in eerste instantie gaan om extra werk voor het vak biologie, maar men kan ook aardrijkskunde erbij betrekken door de vraagstelling aan te passen. Het onderwerp kan ook in het kader van de geschiedenislessen verder uitgediept worden door de leerling bijvoorbeeld uit te laten zoeken wanneer men voor het eerst paddestoelen at, welke grootheden er in die tijd leefden, welke belangrijke gebeurtenissen er toen plaats vonden enz. enz. Het vak Nederlands kan erbij betrokken worden door te letten op de spelling, zinsbouw, grammatica of door een specifieke samenvattingopdracht te geven.

Verbreding, verdieping en verrijking worden vaak aangewend om te voorkomen dat een leerling moet versnellen. Dat versnellen wil men dan tegenhouden omdat men bijvoorbeeld vindt dat een kind nog erg jong is en/of wanneer men het idee heeft dat een kind daar sociaal en emotioneel nog niet aan toe is. De meeste basisscholen echter beschikken over veel te weinig materiaal om een leerling structureel extra werk aan te bieden gedurende meerdere jaren achtereen. De redenen om niet te versnellen zijn doorgaans oneigenlijke redenen, maar op dat onderwerp wordt bij het beantwoorden van deze vraag niet ingegaan. Wel kan nog opgemerkt worden dat versnellen in feite altijd samen dient te gaan met verbreden, verdiepen en verrijken.