Vanwege de sociaal-emotionele ontwikkeling mogen hoogbegaafde kinderen veelal geen groep overslaan. Dat argument werd indertijd ook gebruikt bij mijn dochter Hagar. Toch ging ze op haar tiende naar het gymnasium. Daar vormden de docenten het grootste struikelblok, niet haar klasgenoten.
Hagar is nu 16 en begonnen aan een studie pedagogische en onderwijskundige wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Ze voelt zich niet jonger dan de andere studenten, waarvan sommigen al een gedeeltelijke of afgeronde opleiding Pabo achter zich hebben liggen. In alle opzichten kan ze prima meekomen. Niemand die echt ziet dat ze nog maar 16 jaar is. Een minpuntje tot nu toe vindt ze dat het tempo wat aan de lage kant ligt en dat je voorgekauwd krijgt wat je zelf zou kunnen lezen en bestuderen.Het is opvallend dat in veel discussies en publicaties over hoogbegaafdheid sociale en emotionele ontwikkeling bij elkaar worden geveegd, want de term sociaal-emotionele ontwikkeling slaat eigenlijk nergens op.
In de literatuur betreffende psychologie en pedagogiek heeft men het over de vorming van een zelfbeeld en dan wordt een duidelijk onderscheid gemaakt tussen de sociale en de emotionele ontwikkeling: sociale ontwikkeling leidt ertoe dat kinderen meer begrip krijgen voor anderen en kunnen handelen in sociale situaties die positieve gevolgen heeft voor de betrokkenen, of waarbij negatieve gevolgen zoveel mogelijk worden vermeden.

Emotionele ontwikkeling is het leren herkennen en begrijpen van eigen gevoelens en die van anderen en deze op een sociaal aanvaardbare wijze tot uitdrukking brengen.
Als leerkrachten uitspraken doen over de sociaal-emotionele ontwikkeling moeten zij dus op veel meer letten dan alleen het feit of een kind vriendjes heeft en of het zich gedraagt naar zijn leeftijd.
Zij moeten dan uitspraken doen over hoe een kind zichzelf ervaart, wat het zelfbeeld is etc. Persoonlijk heb ik dat nog nooit meegemaakt. Het was altijd een beschrijving van hoe de leerkracht het kind ervoer.
Wellicht zegt dat dan meer van het zelfbeeld van de leerkracht.
Scorelijsten van het leerlingvolgsysteem die de sociaal-emotionele ontwikkeling in kaart moeten brengen, zijn vaak voor alle groepen het zelfde. Niet omdat alle kinderen op alle leeftijden hetzelfde zijn, maar omdat je die punten per jaarklas kunt hanteren waarbij je dan kinderen van dezelfde leeftijd met elkaar kunt vergelijken.

Bij hoogbegaafde kinderen kan men echter beter spreken over ontwikkelingsniveau dan over leeftijd. De sociale en emotionele ontwikkeling van hoogbegaafde kinderen wordt mede bepaald door hun anders zijn, waar dikwijls in onvoldoende mate rekening mee wordt gehouden.
Het anders zijn valt op door: vriendschapsverwachtingen die passen bij kinderen die enkele jaren ouder zijn, een woordenschat en manier van praten die door andere kinderen niet begrepen wordt, andere interesses, grotere denksprongen.
Hoogbegaafde kinderen gaan sneller door de verschillende ‘fases’ heen. Omdat het kind zich beter kan inleven in gedachten en gevoelens van anderen, kan het ook eerder en beter anticiperen op wat anderen denken en voelen.
Omdat het hoogbegaafde kind verder is in zijn ontwikkeling, kan het zich dikwijls niet spiegelen aan leeftijdgenoten. Dit staat de ontwikkeling van een juist en positief zelfbeeld in de weg. Om een gezonde ontwikkeling niet te belemmeren, moet het kind juist wel in staat worden gesteld om op te trekken met ontwikkelingsgelijken. Om sociaal goed te kunnen functioneren is het bijna een vereiste om een juist en positief zelfbeeld te hebben.

Ingrediënten voor een positief zelfbeeld zijn een onvoorwaardelijke acceptatie, duidelijke regels, warme belangstelling en het recht van het kind op een eigen mening.
Juist aan die acceptatie ontbreekt het nogal eens. Om geaccepteerd te worden, moeten veel hoogbegaafde kinderen zich in allerlei bochten wringen om toch maar te voldoen aan het beeld dat ‘men’ heeft van een kind van een bepaalde leeftijd.
Bij die acceptatie hoort dus ook de acceptatie van de eigen hoogbegaafdheid, het accepteren van ouders dat hun kind hoogbegaafd is en acceptatie door leerkrachten en medeleerlingen van de hoogbegaafdheid van het kind.

Ik pleit niet voor een button met Ik ben hoogbegaafd, maar voor een acceptatie van zijn/haar eigenheid.

Ineke Teisman
Onder meer auteur van Hagar een hoogbegaafd meisje