De vrouw die tegenover me zat, vroeg zich af wanneer je iemand nu hoogbegaafd zou kunnen noemen. Waaraan zou een mens moeten voldoen om dat predikaat te kunnen krijgen? “Ik heb een hoog IQ, maar ik heb geen enkele opleiding afgemaakt en in iedere baan loop ik uiteindelijk vast”, zei ze. En ze voegde eraan toe dat ze in niets uitblonk, behalve dan in het maken van IQ-testen.Volgens haar eigen maatstaven was ze niet hoogbegaafd, maar gezien haar hoge IQ, waren er veel mensen die daar anders over dachten. En ze vertelde over haar zus, die lang niet zo hoog scoorde op IQ-testen, die in feite heel gemiddeld scoorde, maar die maatschappelijk gezien toch heel succesvol was. Zuslief had zonder problemen de middelbare school doorlopen en na haar vervolgstudie was ze het onderwijs ingegaan. Inmiddels had ze de leiding over een groot, door haarzelf opgericht huiswerkinstituut, en het ging haar voor de wind. Bovenal vond ze veel voldoening in haar werk. De vrouw tegenover mij daarentegen, was iemand van twaalf ambachten en dertien ongelukken. Ze kon moeilijk in een team werken en ze lag om de haverklap in de clinch met leidinggevenden. Nee, de vrouw kon en wilde zichzelf niet hoogbegaafd noemen, ook al was haar IQ dan bijzonder hoog.

De man die naast haar zat, vroeg zich ook af wanneer iemand nu wel of niet hoogbegaafd genoemd kon worden. Hij was gediagnosticeerd als Asperger met een hoog IQ. Als kind kon hij goed leren en na de basisschool ging hij naar het gymnasium. Hij werd gepest op school, maar dat kon hem niet zo deren, zei hij. Hij was tandarts geworden en best wel een goede, maar hij was al aardig wat patiënten kwijtgeraakt vanwege zijn nogal botte houding. Vooral vrouwen en kinderen waren soms ronduit bang voor hem. Hij had uiteindelijk begrepen dat hij bepaald niet sociaal vaardig was. Het was voor hem bijzonder moeilijk om goed te reageren op onverwachte situaties en doorgaans begreep hij grapjes niet of helemaal verkeerd. En wat hij ook niet begreep, dat was dat men nogal eens om zijn grapjes lachte en dat terwijl hij dan helemaal geen grapjes maakte. Nee, ook hij kon en wilde zichzelf niet hoogbegaafd noemen.

In het gezelschap bevond zich ook een moeder van een hoogbegaafd kind en zij noemde haar kind nadrukkelijk hoogbegaafd. Ze noemde hem hoogbegaafd omdat hij naast een hoog IQ ook beschikte over veel creativiteit. Haar kind was ook heel muzikaal en heel goed in sport. Wat niet zo goed ging, was school. De resultaten waren niet in overeenstemming met zijn hoge IQ en daarom kon haar zoon niet worden toegelaten tot het VWO. Hij werd in een HAVO/VMBO brugklas geplaatst en daar ging het niet goed met hem. Zijn schoolresultaten waren zodanig dat hij volgens school zelfs het gewone VMBO niet aan zou kunnen en hij zou dan ook naar het LWOO (leerweg ondersteunend onderwijs) moeten afstromen. De moeder vond dit heel erg voor haar kind, zei ze. Want dan zou het kind moeten omgaan met kinderen van een lager niveau en daar zou hij vast geen vriendschappen mee op kunnen bouwen, immers in de klas waarin hij nu zat lukte dat ook al niet. Het onderwijs was volslagen ongeschikt voor hoogbegaafde kinderen zoals haar zoon er één was, zei ze en het gevolg daarvan was dat zulke kinderen dan op plekken terechtkwamen waar ze in feite niet thuishoorden. De vrouw vreesde dat haar zoon later bouwvakker, stratenmaker of parkeerwachter zou moeten worden en dat terwijl hij zo intelligent was. Ze kon zich niet voorstellen dat haar zoon gelukkig zou kunnen worden wanneer hij geen gebruik zou kunnen maken van de capaciteiten die hij toch zeker had.

En ik? Wat vind ik? Wanneer kun je nu zeggen dat iemand hoogbegaafd is? Is alleen het hebben van een hoog IQ voldoende om hoogbegaafd te zijn? Staat een hoog IQ gelijk aan zeer intelligent zijn? Zou een hoge intelligentie zich altijd laten vertalen in een hoge score op een IQ-test? Kun je een kind dat op school ver beneden de maat presteert hoogbegaafd noemen alleen omdat het zo’n hoog IQ heeft? Kun je iemand hoogbegaafd noemen wanneer alles goed gaat, behalve leren en studeren? Er zijn mensen die onderscheid maken tussen hoogintelligent en hoogbegaafd. Dan spreekt men van een hoogintelligent persoon wanneer die persoon hoog scoort op een IQ-test en van een hoogbegaafd persoon wanneer er naast die hoge score op een IQ-test ook sprake is van goede of zelfs buitengewoon goede studieresultaten. Daarnaast dient men dan ook nog eens creatief te zijn en over goede sociale vaardigheden te beschikken. Doorzettingsvermogen en zelfdiscipline lijken daarbij ook mee te tellen. Dat zo’n 2,5 tot 3 % van de Nederlandse bevolking hoogintelligent is, kan op grond van statische gegevens wel worden aangenomen, maar of deze mensen ook allemaal hoogbegaafd genoemd kunnen worden, hangt af van de definitie welke men hanteert. En dan kun je je nog afvragen hoe je die kinderen en volwassenen moet definiëren die gemiddeld scoren op een IQ-test maar het toch heel goed doen op school en die met hard werken, zelfdiscipline en veel doorzettings­vermogen zich een plaats weten te verwerven in de maatschappij waar je ze 1,2,3, niet gedacht had aan te zullen treffen wanneer je alleen maar naar hun scores op IQ-testen zou kijken. Ja, dan vraag ik me wel eens af of hoogbegaafd zijn synoniem is aan een hoge score op een IQ-test.

Ineke Teisman
OMNINO - 7 oktober 2006