Volgens het woordenboek* zou intelligentie een ander woord zijn voor verstandelijke vermogens en iemand die intelligent is zou dan beschikken over een goed verstand dan wel daar blijk van geven. En hoe verstandig iemand is, zou dan uitgedrukt kunnen worden in een getal, het intelligentiequotiënt (IQ) genaamd. Hoe intelligenter iemand is, dus hoe meer verstand iemand heeft, hoe hoger dat IQ wordt. Het IQ kan bepaald worden aan de hand van testen, intelligentietesten genaamd, zo zegt het woordenboek. En hoe beter iemand die test maakt, dat wil zeggen, hoe hoger iemand scoort, hoe meer hij/zij er blijk van geeft over verstandelijke vermogens te beschikken. Vanaf het getal 130 spreekt men dan van hoogbegaafdheid, maar het komt ook voor dat het getal 140 als norm geldt. Maar… is het ook terecht om iemand die over een hoog IQ beschikt hoogbegaafd te noemen?
Volgens hetzelfde woordenboek betekent hoogbegaafd “uitzonderlijk intelligent”. Dus een hoogbegaafd iemand beschikt dan over een uitzonderlijke goed verstand. Het woord hoogbegaafdheid komt in het door mij geraadpleegde woordenboek niet voor. Begaafdheid wel en dan lees is dat het talent betekent. Begaafd betekent dan “met veel talent => begenadigd, getalenteerd, talentvol”. Dus intelligentie zou kunnen betekenen dat iemand begenadigd is met verstandelijke vermogens en daarvan blijk geeft middels intelligent gedrag. En wat is dan intelligent gedrag? Laten hoogbegaafden dan meer dan anderen zien wat intelligent gedrag is? Zijn (hoog)begaafdheid en intelligentie wel aan elkaar gelijk? Immers, niet iedereen die hoog scoort op een IQ test geeft er blijk van over een uitzonderlijk goed verstand te beschikken.
De eerste die zich bezig hield met systematisch begaafdheidsonderzoek was Lewis Terman (1877-1956). Hij was hoogleraar in de psychologie aan de Stanford Universiteit in de Verenigde Staten. Hij beschouwde hoogbegaafdheid als gelijk aan een IQ van 140 of hoger. Het IQ gold voor hem aanvankelijk als enige voorwaarde om tot uitzonderlijke prestaties te komen. Enkele jaren voor zijn dood publiceerde hij de mening dat de aanwezigheid van intellectuele capaciteiten weliswaar een noodzakelijke voorwaarde was, maar dat dit niet voldoende was om op een hoog niveau te kunnen functioneren. De persoonlijkheidskenmerken volharding, zelfvertrouwen en vastberadenheid waren nodig om een geniaal persoon (zoals Terman de hoogbegaafde noemde) ook op een hoog niveau te laten presteren. Daarnaast, zo stelde hij, is een positief ingestelde omgeving van even groot belang.
Een andere Amerikaanse specialist op dit gebied is Jozeph Renzulli. Hij ontwikkelde het drie-componenten model. Naast hoge intellectuele capaciteiten sprak hij over nog twee andere, volgens hem essentiële voorwaarden, namelijk: volharding/taakgerichtheid en creativiteit. Door een goed samenspel van deze componenten kan iemand tot uitzonderlijke en creatieve prestaties komen. Daaraan kan hoogbegaafdheid dan worden herkend. Hoge intellectuele capaciteiten zijn op zich dus niet voldoende voor de manifestatie van hoogbegaafdheid. Volgens Renzulli bestaat er geen vanzelfsprekend verband tussen een hoog IQ en bijzondere prestaties.
De Nederlandse professor F.J. Mönks heeft het drie-componenten-model van Renzulli uitgewerkt tot het triadisch interdependentiemodel. In dit model is de sociale omgeving opgenomen en nader gespecificeerd als: gezin, school en peergroup. De sociale omgeving zou dan bepalend kunnen zijn voor het al dan niet manifest worden van hoogbegaafdheid.Met bovenstaande in het achterhoofd zou men kunnen zeggen dat intelligentie en hoogbegaafdheid niet steeds samengaan. Een hoge intelligentie zou dan slechts één van de voorwaarden zijn om hoogbegaafdheid manifest te laten worden.
Intelligentie en hoogbegaafdheid zouden dan wel eens twee zaken kunnen zijn welke lang niet zo vaak samen voorkomen in één persoon als over het algemeen aangenomen wordt. Men zou dan in feite alleen van hoogbegaafdheid kunnen spreken wanneer men naast het behalen van een hoge score op een IQ test, er ook in het dagelijks leven blijk van geeft te beschikken over een ruime portie verstandelijke vermogens. Voor kinderen en jongeren houdt dit in dat ze het in principe goed doen op school. De leerstof zou voor een intelligent kind weinig tot geen problemen op moeten roepen. Beschikt een kind over een hoog IQ, dan zouden schoolresultaten welke te wensen over laten, terug te voeren zijn op een gebrek aan doorzettingsvermogen, taakgerichtheid en/of creativiteit. De oorzaak daarvan zou in het kind zelf kunnen liggen, maar zou ook heel goed te vinden kunnen zijn in haar/zijn sociale omgeving.

Maar hoe zit het dan met intelligente volwassenen? En hoe zit het dan met wat noemt een intelligente samenleving? In hoeverre is aan onze samenleving te zien dat er sprake is van een intelligente samenleving? Het zijn doorgaans niet de mensen met de laagste IQ’s welke terechtkomen in leidinggevende en richtinggevende functies. Maar is er dan ook sprake van dat die mensen laten zien dat ze beschikken over verstandelijke vermogens? Kan men een samenleving intelligent noemen wanneer die afstevent op de eigen ondergang? Van hoeveel intelligentie geven politieke leiders blijk wanneer zij economie boven het welzijn van mensen stellen? Hoe intelligent kan een samenleving zijn wanneer op zo’n manier met grondstoffen wordt omgegaan dat er sprake is van verspilling en uitputting waardoor het nageslacht wellicht niet meer kan beschikken over die grondstoffen? Is intelligentie dan echt wat er in het woordenboek staat? Wordt er dan blijk van gegeven dat men beschikt over een goed verstand?

En zo kom ik terecht bij een aantal kernvragen welke door heel veel kinderen gesteld worden. Vragen zoals:
Hoe komt het dat alle grote mensen in de wereld niet samen af kunnen spreken dat er geen oorlog meer zal zijn?
Hoe komt het dat er in de hele wereld zoveel kinderen en grote mensen dood gaan van de honger terwijl er genoeg te eten zou moeten zijn voor iedereen?
Hoe komt het dat er in de arme landen nog zoveel mensen doodgaan aan ziektes die gemakkelijk te genezen zijn?
Hoe komt het dat de grote mensen geld belangrijker vinden dan het milieu?

Op deze en soortgelijke indringende vragen van kinderen is maar één antwoord mogelijk en dat antwoord luidt: “Dat komt door hebzucht”. In het woordenboek kan ik helemaal niets vinden dat erop duidt dat hebzucht en intelligentie iets met elkaar te maken hebben. Eerder is het zo dat hebzucht iets te maken lijkt te hebben met domheid en kortzichtigheid. En dat laatste betekent volgens het woordenboek niets anders dan de toekomst, de gevolgen van iets niet voorzien en dat laat zich moeilijk rijmen met intelligentie en intelligent zijn.

Ineke Teisman
OMNINO - 11 mei 2006

* Geraadpleegd woordenboek: Van Dale